Narodziny nowoczesnej Częstochowy
Premiera filmu „Częstochowa, lata 1793-1918”, zrealizowanego przez Krzysztofa Kasprzaka, była pierwszym wydarzeniem w ramach obchodów 200-lecia połączenia Starej i Nowej Częstochowy oraz wytyczenia Alei Najświętszej Maryi Panny.
Pierwszy publiczny pokaz filmu odbył się 17 stycznia w Ośrodku Kultury Filmowej Kinie Studyjnym „Iluzja”. Później był prezentowany także w Dyskusyjnym Klubie Filmowym „Rumcajs” w Klubie „Politechnik” i w Miejskim Domu Kultury na Rakowie.
„Częstochowa, lata 1793-1918” to dwunasty dokument Krzysztofa Kasprzaka o dziejach naszego miasta. Domyka cykl, w którym brakowało właśnie opowieści o czasach zaborów. Autor przyznaje, że zrealizował go teraz, aby wpisać się w jubileusz 200-lecia nowoczesnej Częstochowy. Otrzymał dofinansowanie z Urzędu Miasta Częstochowy. Pozostałe koszty produkcji pokrył dzięki swoim stałym sponsorom.
Połączenie dwóch miast
- Okres zaborów, choć bardzo trudny dla Polaków, był czasem wielkiego rozwoju Częstochowy i ukształtował współczesne miasto – mówi Krzysztof Kasprzak. Jego film bardzo dobrze to pokazuje.
Po II rozbiorze w 1793 r. Częstochowa znalazła się w zaborze pruskim. Ten okres trwał tylko 13 lat, ale to właśnie pruskie władze stworzyły po raz pierwszy powiat częstochowski oraz wprowadziły reformy prawne, które sprzyjały rozwojowi miasta. W Starej Częstochowie nad Wartą zezwolono na swobodne osiedlanie się ludności żydowskiej. Dwa kilometry na zachód, pod Jasną Górą istniało drugie miasto – Nowa Częstochowa.
Podczas wojny francusko-pruskiej, jesienią 1806 r. twierdzę jasnogórską i oba miasta opanowały wojska napoleońskie. Na kilka lat znalazła się w granicach Księstwa Warszawskiego, a następnie na całe stulecie pod zaborem rosyjskim. Do czasów powstania listopadowego Królestwo Polskie miało znaczną autonomię, swoją konstytucję, sejm i armię. Właśnie wtedy, 19 sierpnia 1826 r. Rada Administracyjna Królestwa Polskiego zatwierdziła połączenie Starej i Nowej Częstochowy oraz poprowadzenie przez niezabudowane tereny pomiędzy nimi prostej, bardzo szerokiej arterii – Alei Najświętszej Maryi Panny. Na jej początku i w środku zaprojektowano place – obecnie Daszyńskiego i Biegańskiego.
Zdjęcia, filmy, animacje
Krzysztof Kasprzak, właściciel firmy Kas Film, jest reżyserem, producentem i scenarzystą filmu. W tej ostatniej roli wsparli go dr Paweł Michalski i Olga Tomczyk. Konsultantami naukowymi byli historycy: profesor Jerzy Mizgalski i doktor Juliusz Sętowski, a korektorką -Janina Piersiak. Montaż to dzieło Mateusza Nawrota przy udziale firmy RM Group jego ojca – Roberta. Komentarz, podobnie jak we wszystkich wcześniejszych filmach z cyklu, czyta Gracjan Respondek.
W XIX wieku zmieniała się nie tylko Częstochowa, ale także technika. Był to czas rewolucji przemysłowej i wielu wynalazków. W połowie stulecia upowszechniła się fotografia, a pod koniec – narodziło się kino. Na początku XX wieku pierwsze kinoteatry – jak je wówczas nazywano – powstały także w Częstochowie. W mieście działali Władysław i Antoni Krzemińscy – jedni z pionierów kinematografii na ziemiach polskich. Ich dziełem są m.in. trzy filmy, które Krzysztof Kasprzak wykorzystał w swoim dokumencie: „Pożar zapałczarni w Częstochowie”, relacja z ćwiczeń gimnastycznych oraz z otwarcia Szpitala Izraelickiego na Zawodziu w 1913 r. Czwarty oryginalny materiał użyty w filmie to niemiecka kronika z początków I wojny światowej.
Dla zilustrowania wcześniejszego okresu posłużyły filmowcom animacje przygotowane przez Michała Krajewskiego z Warszawy i liczne archiwalne fotografie. W filmie wykorzystano materiały użyczone przez Muzeum Częstochowskie i Ośrodek Dokumentacji Dziejów Częstochowy, Archiwum Państwowe, Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków, antykwariusza Zbigniewa Biernackiego i inne osoby prywatne, których długa lista jest wymieniona w napisach końcowych. Krzysztof Kasprzak miał również materiały ze swoich zbiorów, które gromadzi od lat.
Mateusz Nawrot zajął się nie tylko montażem, ale też „ożywił” wiele archiwalnych fotografii przy pomocy AI. Jak przyznał, jest także jedna scena od początku do końca wygenerowana przez sztuczną inteligencję. To rozpalanie ognisk pod Jasną Górą przez napoleońskich żołnierzy w 1806 r. Również oprawę muzyczną stworzyła sztuczna inteligencja.
Kolej i przemysł
Połączenie Starej i Nowej Częstochowy oraz wytyczenie Alei, wzdłuż których stopniowo powstawały kamienice oraz budynki użyteczności publicznej, zapoczątkowały dynamiczny rozwój miasta. Do wybuchu I wojny światowej w 1914 r. liczba mieszkańców Częstochowy wzrosła dziesięciokrotnie, zbliżając się do 80 tysięcy. Sprzyjały temu kolejne ważne wydarzenia w historii miasta – budowa Kolei Warszawsko-Wiedeńskiej w 1846 r. (a na początku XX w. także linii do granicy z Niemcami w Herbach) oraz rewolucja przemysłowa zapoczątkowana w II połowie XIX wieku, która zaowocowała powstaniem w Częstochowie wielu przedsiębiorstw i budową towarzyszących im osiedli robotniczych. Do dzisiaj przetrwały z tamtych czasów budynki fabryczne firm znanych jako Wełnopol, Warta, Elanex, Częstochowianka.
Wszystkie te wydarzenia i procesy znalazły swoje miejsce w filmie „Częstochowa, lata 1793-1918”. Nie zabrakło ciekawostek, jak ta, że byli Częstochowianie, którzy po uruchomieniu połączenia kolejowego jeździli do Wiednia na kawę, zakupy, zwiedzanie miasta lub do opery.
Bogata ikonografia związana z rozwojem przemysłu pozwala prześledzić jak budowa kolejnych fabryk zmieniała krajobraz miasta. Uprzemysłowienie skutkowało też napływem do Częstochowy inwestorów, inżynierów i specjalistów z zagranicy. Francuzi, Anglicy, Belgowie, Niemcyw znaczącym stopniu przyczynili się do industrializacji i nowocześnienia miasta. Między innymi za ich sprawą narodził się częstochowski sport. Już na przełomie XIX i XX wieku działały stowarzyszenia kolarzy, wioślarzy i powstawały drużyny piłkarskie.
Film przypomina nazwiska, twarze i osiągnięcia najważniejszych częstochowskich przemysłowców. Henryk Markusfeld, Wilhelm Brass, Karol Szwede, Józef i Abraham Goldsztajnowie, Stanisław Grosman, Wilhelm Kohn, Adolf Oderfeld, Leopold Wende czy Bernard Ludwik Hantke - budowniczy huty w wówczas jeszcze podczęstochowskim Rakowie. Równie istotną rolę w życiu miasta odgrywały rodziny ogrodników. Do Hoffmanów, Jastrzębskich, Zawadów należały rozległe tereny na północy Częstochowy, gdzie prowadzili swoje wzorcowe gospodarstwa, w których wprowadzali nowinki techniczne. Nie zabrakło też w filmie Władysława Biegańskiego, słynnego lekarza, filozofa, krajoznawcy, działacza społecznego i współtwórcy pierwszego częstochowskiego muzeum. Są informacje o życiu kulturalnym, rzemiośle, handlu, rzemiośle, kawiarniach, szkołach, pierwszym pokazie lotniczym, a przede wszystkim architekturze.
Spacer w Alejach
Twórcy filmu zgromadzili bardzo wiele materiałów związanych z Krajową Wystawą Przemysłowo-Rolniczą, która odbyła się w Częstochowie w 1909 r. Zdjęć i ilustracji było na tyle dużo, że wpadli na pomysł, aby zrealizować sekwencję spaceru po Alejach z tamtych czasów.
- Aleje to niezwykła ulica. Żeby połączyć Starą i Nową Częstochowę mogli wybudować zwykł drogę, które w tamtych czasach były raczej wąskie, a tymczasem powstała ulica, która nawet dzisiaj jest bardzo szeroka – zwrócił uwagę Krzysztof Kasprzak. Jednak jeszcze tuż przed premierą nie był pewien, czy filmowy spacer spodoba się widzom. - Niemal wszystkie najważniejsze budynki w I i II Alei z tamtych czasów do dzisiaj stoją. Nie wiem, jaki będzie odbiór. Czy ludzie będą chcieli oglądać w filmie domy, które znają, bo codziennie je widzą?
Spodobało się i to bardzo. Jest to jeden z najciekawszych fragmentów filmu, wzbogacony efektami AI.
- Chciałbym, żeby filmem zainteresowali się młodzi częstochowianie, bo to kwestia ich tożsamości. Chodzą po mieście, a nie znają historii miejsc, które codziennie widzą – mówi Kasprzak.
Mateusz Nawrot, młodszy o pokolenie od pozostałych autorów filmu, może być przykładem, że to się uda. Montażysta po premierowym pokazie przyznał, że wcześniej nie zdawał sobie sprawy, jak ważne dla rozwoju miasta było połączenie Starej i Nowej Częstochowy oraz jakie znaczenie dla nowoczesnej Częstochowy miały wydarzenia lat 1793-1918.
Podobne refleksje będą mieli inni Częstochowianie, którzy obejrzą film. Wielu z nich odkryje nieznaną historię dobrze znanych miejsc i dowie się, jak w okresie, kiedy nie było państwa polskiego, powstawała nowoczesna Częstochowa.
Film „Częstochowa, lata 1793-1918” będzie można zobaczyć w Ośrodku „Iluzji” (Al. NMP 64) w sobotę, 7 lutego o godz. 13.30; w poniedziałek, 9 lutego o godz. 16.15 i w środę, 11 lutego o godz. 18.45. Jest także możliwość kupienia go na płytach dvd lub pendrivach.
We wtorek, 3 lutego odbyło się kolejne wydarzenie w ramach obchodów 200-lecia nowoczesnej Częstochowy - promocja bogato ilustrowanej publikacji „Od Starej do Nowej Częstochowy”, przygotowanej pod redakcją wspomnianego dr. Juliusza Sętowskiego. Ale to już będzie temat kolejnego tekstu na CGK.
Fot. Łukasz Stacherczak (premiera filmu "Częstochowa, lata 1793-1918")
